Onderzoek naar mycetoma verandert levens: snelle diagnose, minder amputaties

In afgelegen dorpen in Afrika en Latijns-Amerika lopen mensen soms jarenlang rond met pijnlijke, tumorachtige zwellingen aan hun voeten. De oorzaak? Mycetoma. Dit is een verwaarloosde tropische infectieziekte die kan leiden tot amputatie als patiënten niet de juiste behandeling krijgen. Dankzij de steun van stichting Dioraphte via de Erasmus MC Foundation kon dr. Wendy van de Sande van het Erasmus MC samen met lokale onderzoekers uit het Mycetoma Research Centre in Sudan en Senegal een baanbrekend diagnostisch systeem ontwikkelen. Een systeem dat levens redt.

Wendy van de Sande met het onderzoeksteam

“De oude diagnostiek duurde soms wel zes weken. Dat is veel te lang als je weet dat een verkeerde behandeling kan leiden tot amputatie”, vertelt Van de Sande. “Wij wilden een methode ontwikkelen die snel, betaalbaar en toepasbaar is in het veld.”

Van operatiekamer naar veldtest

Tot voor kort konden artsen alleen via een kleine operatie in een ziekenhuis een monster nemen. Voor veel patiënten in afgelegen gebieden was dat simpelweg geen optie. Het team ontwikkelde daarom een methode waarbij met een naald en echoscopie monsters kunnen worden genomen; zonder operatiekamer. “We ontdekten dat we in 97% van de gevallen net zo goed monsters konden nemen met een simpele naald,” zegt Van de Sande. “Dat was een enorme doorbraak.”

Ook het openbreken van de zogeheten mycetoma-korrel werd vereenvoudigd. Dit is nodig om het DNA van de ziekteverwekker te analyseren. In plaats van dure apparatuur bleek een simpele handeling tussen twee microscoopglaasjes voldoende: een korrel tussen de glaasjes leggen en deze pletten. “Soms zijn de beste oplossingen net zo eenvoudig als een paperclip”, lacht Van de Sande. “En dat maakt het juist zo krachtig.” De eerste patiënten zijn inmiddels succesvol gediagnosticeerd en behandeld: binnen 24 uur in plaats van zes weken. Amputaties zijn daarmee in veel gevallen te voorkomen.

Wendy van de Sande met het onderzoeksteam

Onderzoek in oorlogstijd

In 2023 brak de oorlog uit in Sudan. Onderzoekers van het Mycetoma Research Centre moesten vluchten. Twee promovendi, Emmanuel en Rihab, konden hun werk voortzetten in Nederland dankzij een noodbeurs. Binnen 48 uur na een brandbrief van het Erasmus MC was de financiering rond. “We waren diep geraakt door de situatie”, zegt Van de Sande. “Maar ook vastbesloten om het onderzoek niet stil te laten vallen. Gelukkig konden we met verschillende partijen snel schakelen.”

Promovendus Emmanuel verdedigde zijn proefschrift in 2024 met succes en kreeg daarna een prestigieuze functie bij het Rwanda Biomedical Center. Daar zet hij zich nu in voor de uitrol van schimmeldiagnostiek in heel Oost-Afrika.

Doorzettingsvermogen

Ook Rihab zette zich met hart en ziel in voor het onderzoek. Ze ontdekte onder meer dat sommige bacteriën resistent zijn tegen antibiotica; een belangrijke bevinding. Maar haar pad werd zwaar toen ze ernstig ziek werd. “Toen we hoorden dat Rihab ernstig ziek was, kwam dat hard aan”, vertelt Van de Sande. “Maar zelfs tijdens haar behandeling bleef ze, waar mogelijk, doorwerken. Haar toewijding is bewonderenswaardig.” Inmiddels is Rihab herstellende en hoopt ze binnenkort weer in het lab te staan.